Teknopolitik rekabet uluslararası ittifakları yeniden şekillendiriyor

Milli İstihbarat Akademisi (MİA) tarafından hazırlanan 'Teknopolitik Düzende İttifaklar, Stratejik Rekabet ve Türkiye' başlıklı raporda, teknolojik dönüşümün uluslararası rekabeti, ittifak ilişkilerini ve güç dağılımını nasıl değiştirdiği ele alındı.

Milli İstihbarat Akademisi, dünya siyasetinde teknoloji, güç ve yönetişim arasındaki dönüşümü ele alan Teknopolitik Çalışmalar Dizisi'nin ikinci raporunu yayımladı. Dizinin ilk çalışması 'Dünya Siyasetinde Teknopolitik Düzen Tartışmaları ve Türkiye', yapay zeka çağında öne çıkan teknopolitik yaklaşımları ve Türkiye'nin bu yeni düzende geliştirebileceği stratejik çerçeveyi incelemişti. 'Teknopolitik Düzende İttifaklar, Stratejik Rekabet ve Türkiye' başlıklı ikinci rapor ise teknolojik dönüşümün uluslararası rekabeti, ittifak ilişkilerini ve güç dağılımını nasıl değiştirdiğini inceliyor. Rapor; yapay zeka, yarı iletkenler, kritik mineraller ve enerji altyapılarındaki rekabetin yanı sıra ABD, Çin ve Avrupa Birliği'nin teknopolitik stratejilerini, yeni teknoloji ittifaklarını, orta güçlerin değişen konumunu ve Türkiye'nin bu düzende geliştirebileceği stratejik yaklaşımı ele alıyor.

Milli İstihbarat Akademisi Başkanı Prof. Dr. Talha Köse, raporun ön sözünde teknolojinin dünya siyasetindeki güç dağılımı ve ittifak ilişkileri üzerindeki etkisinin belirgin biçimde arttığını vurguladı. Yeni teknopolitik ittifakların giderek daha esnek ve çok katmanlı ağlar biçiminde geliştiğini belirten Köse, teknolojik kapasitesi yüksek aktörlerin bu ağlarda daha geniş hareket alanına ve pazarlık gücüne sahip olacağına dikkat çekti. Köse, Türkiye açısından belirleyici meselenin, jeopolitik avantajını teknoloji ve üretim kapasitesine dönüştürerek kritik değer zincirlerinde vazgeçilmez bir konum elde etmek olduğunu vurguladı.

Teknoloji ittifakların sınırlarını yeniden çiziyor

Raporda yapay zeka, yarı iletkenler, kritik mineraller ve enerji altyapıları artık ekonomik rekabetin sınırlarını aşarak doğrudan güvenlik ve güç siyasetinin parçası haline geldiği aktarıldı. Bu alanların devletlerin güvenlik, sanayi, dış politika ve bağımsız karar alma kapasitesini doğrudan etkilediği ifade edildi. Teknoloji, ittifakların kullandığı bir güç unsuru olmanın ötesine geçerek ittifakların kapsamını ve sınırlarını da şekillendirdiği belirtildi.

Rapor bu yeni tabloyu 'kontrollü teknobloklaşma' kavramıyla tanımlıyor. Ekonomik ve ticari ilişkiler devam ederken stratejik sektörlerdeki bağımlılıklar giderek güvenilir ortaklıklar üzerinden yeniden düzenleniyor. İhracat kontrollerinden yatırım taramasına, sanayi teşviklerinden tedarik zinciri politikalarına kadar birçok ekonomik araç giderek daha belirgin stratejik işlevler üstleniyor.

Bu yeni ittifak düzeninde değişken geometri belirgin biçimde öne çıkıyor. Raporda bir ülke yarı iletkenlerde sınırlı bir konumda bulunurken kritik minerallerde vazgeçilmez bir aktöre, yapay zeka yönetişiminde ise etkili bir norm üreticisine dönüşebildiği ifade edildi.

ABD, Çin ve Avrupa Birliği farklı güç modelleriyle öne çıkıyor

Raporda ABD, Çin ve Avrupa Birliği'nin aynı teknolojik dönüşüme farklı güç modelleriyle karşılık verdiği değerlendiriliyor. ABD yeni teknoloji ve güvenlik ağlarını örgütleme kapasitesiyle öne çıkarken Çin üretim ölçeği ve sanayi derinliğine dayanıyor. Avrupa Birliği ise düzenleyici gücünü sanayi politikasıyla desteklemeye çalışıyor. Bu farklılıklar raporda, yeni teknopolitik düzenin teknoloji alanlarına göre değişen çok katmanlı rekabet stratejileriyle şekillendiğini belirtildi.

Bu rekabetin kurumsal karşılıkları arasında Pax Silica, FORGE ve WAICO dikkat çekiyor. ABD öncülüğündeki Pax Silica, yapay zeka ve yarı iletken tedarik zincirlerini güvenilir ortaklar etrafında şekillendirmeye yönelirken, 2026'da MSP'nin yerini alan FORGE kritik mineraller ve stratejik hammaddelerde yeni bir koordinasyon zemini oluşturuyor. Raporda, Çin öncülüğünde kurulan World Artificial Intelligence Cooperation Organization (WAICO) ise yapay zeka yönetişimi, teknolojiye erişim ve gelişmekte olan ülkelerin kapasite ihtiyaçları etrafında alternatif bir kurumsal merkez oluşturma iddiası taşıyor. Pax Silica, FORGE ve WAICO, teknopolitik rekabetin giderek somut ittifak ve yönetişim mimarileri ürettiğini gösteriyor.

Orta güçler için yeni hareket alanları ortaya çıkıyor

Raporda Japonya, Güney Kore, Hindistan ve Körfez ülkeleri gibi orta güçlerin belirli teknoloji alanlarında uzmanlaşma, seçici ortaklıklar kurma ve kritik değer zincirlerinde pazarlık gücü kazanma stratejileri izlediği belirtildi. Türkiye'nin hareket alanını jeopolitik konumuyla birlikte teknoloji ve üretim ağlarında üstleneceği somut işlevlerin belirleyeceği vurgulandı.

Türkiye'nin jeopolitik avantajı teknolojik kapasiteye dönüşmeli

Türkiye'nin Avrupa ile ekonomik entegrasyonu, NATO üyeliği, sanayi altyapısı ve farklı coğrafyalarla sürdürdüğü ilişkiler önemli bir hareket alanı sağlıyor. Raporda, jeopolitik avantajın teknopolitik güce dönüşmesi, güçlü üretim ve teknoloji kapasitesiyle desteklenmesini gerektirdiği aktarıldı. Türkiye'nin yeni düzendeki özgül ağırlığı, bu avantajları ileri teknoloji değer zincirlerinde kolay ikame edilemeyen kapasitelere ne ölçüde dönüştürebildiğine bağlı olacak.

Türkiye açısından fırsat alanları sektörlerin yapısına göre farklılaşıyor. Kritik minerallerde işleme, rafinasyon ve ara ürün üretimi; enerji teknolojilerinde üretim ve sistem entegrasyonu; yapay zekada veri yönetişimi, uygulama ve uyarlama kapasitesi; yarı iletkenlerde ise paketleme, test, güç elektroniği ve seçilmiş tasarım alanları öne çıkıyor.

Yapay zekada kamu hizmetleri, savunma, finans, lojistik ve sanayi gibi alanlarda güçlü uygulama ve uyarlama kapasitesinin geliştirilmesi öneriliyor. Yarı iletkenlerde ise Türkiye'nin mevcut imalat, elektronik ve savunma altyapısıyla uyumlu belirli değer zinciri halkalarında uzmanlaşması daha gerçekçi bir yönelim olarak öne çıkıyor.

Türkiye için stratejik tercih: Seçici entegrasyon

Raporda Türkiye için tek eksenli hizalanma, çok yönlü dengeleme ve seçici entegrasyon ile ulusal kapasite inşasını birleştiren üç stratejik seçenek değerlendiriliyor. Bunlar arasında seçici entegrasyon ve kapasite inşasını birlikte yürüten model, Türkiye açısından daha dengeli bir yol olarak öne çıkıyor. Bu strateji; Avrupa Birliği ile düzenleyici ve sanayi entegrasyonunu, ABD ve NATO ile güvenlik ve kritik teknoloji iş birliğini, diğer aktörlerle ise sektör bazlı ve stratejik bağımlılıkları sınırlayan ilişkileri birlikte yönetmeyi öngörüyor.

Raporda Türkiye için ilk somut adım olarak sektör bazlı bir kritik teknoloji ve tedarik zinciri envanteri önerildi. Bunun yanında teknoloji diplomasisi, sanayi teşvikleri, enerji planlaması, savunma ihtiyaçları, dış ticaret ve yatırım politikalarını aynı stratejik çerçevede buluşturacak kalıcı bir eş güdüm mekanizmasına ihtiyaç olduğu vurgulandı. Uluslararası platformlara katılımın stratejik değeri ise bu ilişkilerin araştırma, yatırım, üretim, altyapı, standardizasyon ve insan kaynağı gibi somut kapasite kazanımlarına dönüştürülebilmesine bağlandığı belirtildi.

Türkiye'nin hedefi stratejik ve vazgeçilmez kapasite oluşturmak

Raporda, Türkiye açısından gerçekçi hedefin, seçilmiş değer zincirlerinde stratejik ağırlık ve kolay ikame edilemeyen kapasite üretmek olduğu belirtildi. Kritik minerallerde işleme ve ara ürünün, enerji teknolojilerinde üretim ve entegrasyonun, yapay zekada uygulama ve uyarlamanın, yarı iletkenlerde ise seçilmiş alt halkalarda uzmanlaşmanın bu yaklaşımın somut karşılıkları olarak öne çıktığı vurgulandı.

Yeni dönemde stratejik özerkliğin, bir ülkenin hangi teknoloji ve üretim ağlarına hangi şartlarda dahil olacağını belirleyebilme kapasitesi üzerinden anlam kazandığı belirtildi. Türkiye'nin yeni teknopolitik düzendeki ağırlığını, jeopolitik konumunu ve ittifak ilişkilerini ne ölçüde kalıcı teknolojik ve üretim kapasitesine dönüştürebildiğinin belirleyici olacağı ifade edildi.

İHA